Het Heilig Hart van Jezus, voorwerp van verering


 

Misschien ken je de bovenstaande afbeelding, of misschien is hij helemaal nieuw voor je. Jezus wordt afgebeeld, zittend op een rots (steen) op de berg Calvarie, terwijl hij wacht op het moment dat hij gekruisigd zal gaan worden. Je ziet de doornenkroon, de striemen van de geseling, het bloed en zweet op zijn lichaam, de touwen waarmee hij vastgebonden is. Maar misschien is het meest indrukwekkende, de berusting, de pijn en de wanhoop op het gezicht van Jezus, die zich realiseert dat de pijnlijke kruisdood nu onvermijdelijk is.
Deze voorstelling wordt “Jezus op de koude steen” genoemd en is ontstaan aan het einde van de middeleeuwen. Na de periode van de gotiek (12e – 14e eeuw), waarin vooral de goddelijkheid van Jezus centraal stond, kreeg men in de tijd erna vooral aandacht voor de menselijke kant van Jezus, in het bijzonder voor de lijdende mens, die de weg van het kruis tot het einde toe is gegaan. 

 

In de tijd van de renaissance (16e eeuw) beginnen geleerden steeds meer te ontdekken over de functie van het hart in het menselijk lichaam. Het hart wordt dan anatomisch gezien op de juiste manier afgebeeld. Maar tegelijk gaat men het hart ook steeds meer zien als de kern van de menselijke persoon; met je hart heb je lief, ben je op anderen gericht.
Van hieruit groeit ook het gelovige besef, dat Jezus een mens was met een hart, en met dat hart heeft hij de wereld liefgehad. Zijn hart werd op het kruis doorstoken, dat wil zeggen: hij gaf aan het kruis zijn liefde en zijn leven voor ons.
Zo ontstaat een verering (devotie) van het (heilig) hart van Jezus. En de gedachte daarachter is dan: Jezus heeft aan het kruis zijn leven voor ons gegeven, daarom moeten wij – als tegenprestatie – hem onze eerbied en dankbaarheid tonen.
In het Heilig Hartbeeld wordt dat zichtbaar gemaakt. Jezus is afgebeeld met een zichtbaar rood hart op zijn borst, zo maakt hij duidelijk wat hij voor ons gedaan heeft, en hij roept ons op om zijn liefde te beantwoorden, om ons hart voor hem te openen.
Natuurlijk gaf deze devotie ook enige verwarring, we aanbidden immers niet het hart als een deel van het lichaam van Jezus, maar als symbool van zijn liefde voor ons.

Een belangrijke rol in het ontstaan van de Heilig Hartdevotie speelt een Franse religieuze, zuster Margareta Maria Alacoque, een mystica uit de zeventiende eeuw, die visioenen kreeg van Jezus die haar opdroeg de Heilig Hartdevotie te promoten. Als je haar naam Google’t kun je meer vinden over haar opmerkelijke leven. Na haar dood verspreidde de devotie zich over heel Frankrijk, sterk gestimuleerd door de Jezuïeten.

 

De traditionele voorstelling van het heilig Hart: het hart van Jezus (vandaar het kruis boven het hart)  dat brandt van liefde voor ons, Om het hart de doornen-kroon (symbool van het lijden) en de wond die de lans van de soldaat in Jezus’ lichaam heeft achtergelaten.

 

De verering van het Heilig Hart komt sterk op in Frankrijk in de achttiende eeuw, zowel bij de adel (inclusief de Franse koning), als bij het gewone volk.

Als echter in 1789 de Franse revolutie uitbreekt (die ook tegen kerk en godsdienst gericht is), krijgt de Heilig Hartdevotie ook een politieke kleur. Het wordt het symbool van de reactionairen, de koningsgezinden, van hen die de revolutie ongedaan willen maken.

Maar opvallend genoeg wordt het Heilig Hart ook het symbool van een brede kerkelijke vernieuwingsbeweging. Er ontstaan allerlei religieuze bewegingen en organisaties die het Heilig Hart in hun vaandel voeren.
Zo wordt na 1815 (het einde van het rijk van Napoleon) het Heilig Hart symbool van de wederopstanding van de kerk en gaandeweg in heel Europa. Maar daarover komen we later (zie link 20) nog te spreken.

Het lijkt misschien een beetje saai, zo’n stukje geschiedenis. Maar waar het om gaat is dat de traditionele Heilig Hartdevotie eeuwenlang heeft bestaan en dat deze devotie juist de menselijkheid van Jezus benadrukte. De mens die ons liefhad en daarvoor zelfs zijn leven heeft gegeven.
Als dat ons niet meer zo aanspreekt komt dat ook omdat we niet meer beseffen, dat dit beeld van de menselijke Jezus, de toen algemeen gangbare “vergoddelijking” wilde corrigeren. Jezus stond niet als goddelijk wezen boven het lijden, hij heeft als mens echt geleden; dat maakt de doornenkroon rondom het hart ons duidelijk.