De negentiende eeuw: het Heilig Hart verovert Europa

 

 

Voor de kerk in Vlijmen (Noord Brabant) staat een Heilig Hartbeeld. Het is er in 1935 geplaatst bij gelegenheid van een feest van de toenmalige pastoor. Dat juist gekozen werd voor een Heilig Hartbeeld is niet vreemd, want in die tijd was de Heilig Hartdevotie ongekend populair. Heilig Hartbeelden uit deze periode kun je nog op veel plaatsen in Nederland en daarbuiten vinden.

 

Maar waarom koos men juist voor een Heilig Hartbeeld?
We gaan even terug naar het Frankrijk na de tijd na Napoleon (dus na 1815). De katholieke kerk had een beroerde tijd achter de rug en zocht naar een nieuw elan. Dat vond men eigenlijk in de Heilig Hartdevotie. Via deze devotie konden mensen Jezus op een nieuwe manier leren kennen, en de devotie bleek zo aan te slaan, dat ze zich al snel verspreidde over heel Europa. Het hart van Jezus was het zichtbare teken van hoe Jezus de wereld heeft liefgehad en hoe hij wachtte op onze reactie op die liefde. Hoe populair die Heilig Hartverering werd mag blijken uit de volgende voorbeelden:
- In 1855 werd Margaretha Maria Alacoque, de grondlegster van de Heilig Hartdevotie in de zeventiende eeuw, zalig verklaard (haar heiligverklaring volgde in 1920).
- In 1856 werd door de paus het Heilig Hartfeest ingesteld als verplicht feest voor heel de kerk. En de zouaven (de soldaten die rond 1870 de kerkelijke staat (tevergeefs) verdedigden tegen de beweging die de eenheid van Italië nastreefden, stelden zich ook onder de bescherming van het Heilig Hart.
- Ook zijn er beroemde kerken aan het Heilig Hart toegewijd, ik denk dat iedereen wel de Sacré Coeur in Parijs kent, oorspronkelijk een kerk die gebouwd was om de slachtoffers van de Frans-Duitse oorlog van 1870 te gedenken. En België kent op de Koekelberg ook een nationale Heilig Hart-basiliek.
Tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870 hadden veel Franse soldaten een afbeelding van het Heilig Hart op hun uniform. Dat was net zoals veel mensen later een medaille droegen: wie het teken droeg  mocht rekenen op bovennatuurlijke bescherming. Maar vaal had zo’n afbeelding ook een politieke lading: het drukte iets uit van een heimwee naar de goede oude tijd van voor de Revolutie.
- In 1899 wordt zelfs de hele wereld door de paus aan het Heilig Hart toegewijd.

 

Tegen het einde van de negentiende eeuw ontstaat de katholieke sociale beweging, mede omdat men socialisme en communisme als een bedreiging ervoer voor de kerk. Ook deze sociale beweging stelde zich onder het teken van het Heilig Hart; het hart van Jezus riep zo niet alleen op tot innerlijke vroomheid, maar ook tot naastenliefde en sociale gerechtigheid, het werd een maatschappelijke kracht.

 

In 1956 – bij gelegenheid van het honderdjarig bestaan van het Heilig Hartfeest - publiceerde paus Pius XII de encycliek (pauselijk rondschrijven) “Haurietas Aquas (in gaudio)”, vertaald: “Vol vreugde zullen jullie water putten” (een citaat uit Jesaja 12,3). Je zou deze encycliek kunnen beschouwen als het hoogtepunt, maar eigenlijk ook als de eindpunt van de traditionele Heilig Hartdevotie. Want in de zestiger jaren van de twintigste eeuw begon de wereld te veranderen. Daar is al veel over geschreven; een woord als secularisatie probeert die ingrijpende cultuuromslag te verwoorden.
De toegenomen welvaart maakt (in West Europa en Noord Amerika) een andere manier van leven mogelijk. Het individu treedt op de voorgrond, traditionale samenlevingsvormen (dorp, wijk, vereniging, parochie) verdwijnen naar de achtergrond. Zelfontplooiing staat centraal en democratie hoog in ieders vaandel; het traditionele gezag komt onder kritiek te staan, mensen worden mobiel, verhuizen naar der stad en zo verandert de wereld (lees het boek van Geert Mak, “Hoe God verdween uit Jorwerd”), er lijkt een wereld met ongekende mogelijkheden te ontstaan.

 

Kerk en godsdienst pasten voor het gevoel van veel mensen bij de oude wereld, de wereld van het dorp, de wereld waarin er zo’n duidelijk onderscheid was tussen de standen, tussen clerus en leken.
De kerk organiseerde tussen 1962 en 1965 een concilie (het Tweede Vaticaans Concilie) om de kerk bij de tijd te brengen. Maar alhoewel er van alles op kerkelijk gebied veranderde, de kerk verloor het gevecht met de maatschappelijke veranderingen, kijk maar naar de afgenomen kerkbetrokkenheid in de voorbije vijftig jaar.

 

Eén van de zaken die in de zestiger jaren min of meer geruisloos verdween was de Heilig Hartdevotie. De belangstelling verschoof: mensen waren meer geboeid door de historische Jezus, door de verhalen van de Bijbel, dan door een symbolisch hart.
Maar al verdween de aandacht voor de Heilig Hartdevotie, de aandacht voor de persoon van Jezus verdween niet, die zocht alleen naar nieuwe vormen om zich te uiten.